Fruthi po qarkullon sërish në Kosovë: nga 16 prilli deri më 25 tetor 2026 janë konfirmuar 242 raste, dhe mbi 95% e të prekurve nuk ishin të vaksinuar me MMR[1]. Rastet janë përqendruar në Prishtinë, Fushë-Kosovë dhe Ferizaj, dhe vazhdojnë të shtohen me 15–20 raste në javë[1,2].
Arsyeja është e thjeshtë: në vitin 2025, vetëm 82% e fëmijëve 12–24 muajsh në Kosovë e kishin marrë dozën e parë të MMR[3]. Për ta ndalur fruthin duhen të paktën 95%[5]. Në Shqipëri mbulimi ishte 92% në vitin 2024 – më mirë, por ende nën prag[4].
Mesazhi kryesor: vaksina MMR mbron mbi 95% të fëmijëve, është falas në QKMF, dhe nuk është kurrë vonë për ta bërë[3,13].
Çfarë është fruthi dhe si përhapet
Fruthi është infeksion viral, ndër më ngjitësit që njohim. Nëse një person me fruth hyn në një dhomë, rreth 9 nga 10 persona të pambrojtur që kanë qenë afër tij do të infektohen[5].
Virusi përhapet përmes ajrit, me kollë, teshtimë dhe frymëmarrje. Ai mbetet në ajër deri në 2 orë pasi i sëmuri është larguar. Kjo do të thotë se fëmija mund të infektohet në dhomën e pritjes së ambulancës, edhe pa e takuar kurrë të sëmurin[5].
Personi me fruth është ngjitës 5 ditë para se të shfaqen puçrrat dhe deri në 4 ditë pas tyre[5]. Pra, virusi përhapet para se dikush ta dijë se është fruth.
Ngjitshmëria më e madhe është në ditët e fundit para puçrrave, kur i sëmuri ka temperaturë dhe kollë, por ende duket “vetëm i ftohur”. Në klimën tonë, fruthi zakonisht kulmon në fund të dimrit dhe në pranverë, prandaj rastet në Kosovë mund të shtohen në muajt që vijnë[5].
Kosova nuk është e vetme: në vitin 2024 Rajoni Evropian i OBSH-së regjistroi mbi 151,000 raste, shumica te fëmijët nën 5 vjeç të pavaksinuar[5].
Simptomat sipas ditëve
Fruthi fillon si grip dhe vetëm pas disa ditësh shfaqen puçrrat. Simptomat e para dalin zakonisht rreth 13 ditë pas kontaktit (në rangun 6–21 ditë). Gjatë kësaj kohe personi ndihet plotësisht mirë[6].
- Ditët 1–4: si grip i fortë. Fillon me temperaturë, lodhje dhe mungesë oreksi. Pastaj shtohen kolla e thatë, rrjedhja e hundës dhe sytë e kuq e të përlotur që i vret drita. Temperatura mund të arrijë 40°C dhe simptomat rëndohen dita-ditës.
- Rreth 2 ditë para puçrrave: pika të bardha në gojë. Pika të vogla të bardha-gri mbi sfond të kuq, në pjesën e brendshme të faqeve përballë dhëmballëve, “si kokrra kripe mbi sfond të kuq” (njollat e Koplikut). Zgjasin 1–3 ditë dhe nuk i kanë të gjithë, por kur shihen, janë shenjë shumë e fortë e fruthit.
- Ditët 3–5: puçrrat. Njolla të kuqe, të sheshta ose pak të ngritura, që fillojnë në fytyrë dhe pranë flokëve, pastaj zbresin në qafë, trup, krahë dhe këmbë. Njollat bashkohen me njëra-tjetrën. Pëllëmbët dhe shputat rrallë preken. Temperatura arrin kulmin 2–3 ditë pasi dalin puçrrat.
- Ditët 6–10: përmirësim. Fëmija fillon të ndihet më mirë brenda dy ditëve nga dalja e puçrrave. Pas 3–4 ditësh puçrrat marrin ngjyrë kafe, zbehen në të njëjtin rend që dolën dhe lëkura mund të zhvishet lehtë. Puçrrat zgjasin gjithsej 6–7 ditë; kolla mund të zgjasë 1–2 javë[6].
Nëse temperatura nuk bie 3–4 ditë pas daljes së puçrrave, ose rikthehet, kjo shpesh tregon komplikim (zakonisht pneumoni ose infeksion veshi) dhe kërkon kontroll te mjeku[6].
Shenjat e rrezikut: kur të shkoni urgjentisht
Shkoni menjëherë në urgjencë, ose thirrni ambulancën, nëse personi me fruth ka ndonjë nga këto:
- Frymëmarrje e shpejtuar, e vështirësuar, ose gjoks që tërhiqet brenda me çdo frymë
- Buzë ose fytyrë që nxihen apo kaltërohen
- Përgjumje e madhe, vështirë të zgjohet, ose konfuzion
- Konvulsione (kriza, dridhje të trupit)
- Kokëdhimbje e fortë me qafë të ngurtë
- Nuk pi lëngje, nuk urinon për më shumë se 8 orë, ose ka shenja dehidrimi (gojë e thatë, sy të futur, foshnja pa lot)
- Temperaturë që nuk ulet me ilaçe, ose foshnjë nën 3 muaj me temperaturë
Kur telefononi, thoni që dyshoni për fruth. Kështu stafi ju pret në mënyrë që të mos infektohen pacientët e tjerë.
Komplikimet
Rreth 3 në 10 persona me fruth kanë të paktën një komplikim. Rreziku më i madh është te fëmijët nën 5 vjeç, të rriturit mbi 20 vjeç, gratë shtatzëna, personat me imunitet të dobësuar dhe fëmijët e kequshqyer ose me mungesë vitamine A[6].
| Komplikimi | Sa shpesh (afërsisht) | Çfarë do të thotë |
|---|---|---|
| Diarre | 8 në 100 | Komplikimi më i shpeshtë; rrezik dehidrimi te foshnjat |
| Infeksion i veshit | 5–10 në 100 | Më shpesh te fëmijët e vegjël; mund të lërë humbje dëgjimi |
| Pneumoni | 6 në 100 | Shkaku më i shpeshtë i vdekjes nga fruthi te fëmijët |
| Laringit (krup), bronkiolit | Më rrallë | Vështirësi në frymëmarrje, sidomos te foshnjat |
| Encefalit (inflamacion i trurit) | Deri në 1 në 1,000 | Zakonisht rreth ditës së 5-të të puçrrave; 1 në 4 fëmijë mbetet me dëmtim të përhershëm, rreth 15% vdesin |
| ADEM (inflamacion i trurit pas infeksionit) | Rreth 1 në 1,000 | Shfaqet gjatë shërimit; 10–20% vdesin |
| Keratit, ulçerë e kornesë | E rrallë | Mund të shkaktojë verbëri, sidomos te fëmijët me mungesë vitamine A |
| PESS (panencefalit sklerozues subakut) | 1 në rreth 1,400 fëmijë të infektuar para moshës 5 vjeç; 1 në rreth 600 të infektuar para moshës 1 vjeç[7] | Shfaqet 7–10 vjet më vonë, me rënie graduale të funksioneve të trurit; është gjithmonë vdekjeprurës |
| Vdekje | 1–3 në 1,000 në vende me kujdes shëndetësor të mirë[8] | Shumë më e lartë te të kequshqyerit |
PESS është arsye e veçantë për t’u shqetësuar në Kosovë, sepse shumica e të prekurve janë fëmijë të vegjël të pavaksinuar. Sa më herët në jetë kalohet fruthi, aq më i madh është rreziku: rreth gjysma e të sëmurëve me PESS e kanë kaluar fruthin para moshës 2 vjeç[6,7].
Fruthi ka edhe një pasojë të fshehur: “fshin” kujtesën e sistemit imunitar. Në një studim, fëmijët humbën 11–73% të antitrupave që kishin krijuar më parë kundër sëmundjeve të tjera[9]. Për deri në 3 vjet pas fruthit, fëmija mbetet më i ndjeshëm ndaj infeksioneve që i kishte kaluar ose ishte vaksinuar kundër tyre[10].
Te gratë shtatzëna, fruthi rrit rrezikun e pneumonisë, abortit, vdekjes së fetusit, lindjes së parakohshme dhe peshës së ulët në lindje. Nëse nëna e kalon fruthin pranë lindjes, rreth 1 në 4 foshnja infektohet[6].
Çfarë të bëni nëse dyshoni për fruth
- Telefononi para se të shkoni. Thirrni mjekun e familjes në QKMF ose pediatrin dhe thoni se dyshoni për fruth. Mos hyni drejtpërdrejt në dhomën e pritjes, sepse aty mund të ketë foshnja dhe gra shtatzëna.
- Mbajeni të sëmurin në shtëpi. Pa çerdhe, kopsht, shkollë apo punë, deri 4 ditë pas daljes së puçrrave.
- Kontrolloni kartelën e vaksinimit të gjithë anëtarëve të familjes, sidomos të fëmijëve nën 6 vjeç.
- Mbani larg personat në rrezik: foshnjat, gratë shtatzëna dhe personat me imunitet të dobësuar.
- Lajmërojeni rastin. Mjeku e konfirmon diagnozën me analizë (gjak, urinë ose tampon fyti) dhe e lajmëron në IKShPK. Kjo nuk është ndëshkim: lejon ekipet e vaksinimit të mbrojnë fëmijët përreth[6].
Trajtimi dhe kujdesi në shtëpi
Nuk ka ilaç që e vret virusin e fruthit. Trajtimi synon të ulë temperaturën, të mbajë fëmijën të hidratuar dhe të kapë komplikimet herët[6].
- Lëngje shumë: ujë, supë, solucion rehidratues oral (ORS) nëse ka diarre. Foshnjat vazhdojnë me gji ose qumësht.
- Për temperaturën dhe dhimbjen: paracetamol ose ibuprofen, në dozën sipas peshës që shkruan në paketim ose që jep mjeku. Asnjëherë aspirinë te fëmijët, sepse mund të shkaktojë sindromën e Reye-t.
- Për sytë: dhomë me dritë të zbehtë dhe pastrim i syve me ujë të vakët.
- Vitamina A: ul rrezikun e komplikimeve, sidomos te fëmijët nën 2 vjeç dhe te ata me fruth të rëndë. Jepet nga mjeku, sipas moshës, dy ditë rresht. Mos e jepni vetë nga suplementet e farmacisë: dozat janë shumë më të larta se në multivitaminat e zakonshme[6,11].
Antibiotikët nuk e shërojnë fruthin. Ata jepen kur mjeku konfirmon një komplikim bakterial, si pneumonia ose infeksioni i veshit. Dhënia e antibiotikëve “për çdo rast” te çdo fëmijë me fruth nuk është praktikë e rekomanduar dhe shton rezistencën ndaj antibiotikëve[6].
Për profesionistët shëndetësorë: vitamina A, ribavirina dhe izolimi
Vitamina A jepet nga goja, një herë në ditë për 2 ditë rresht:
| Mosha | Doza ditore |
|---|---|
| Nën 6 muaj | 50,000 NJ |
| 6–11 muaj | 100,000 NJ |
| 12 muaj e lart | 200,000 NJ |
Nëse ka shenja të mungesës së rëndë të vitaminës A (njollat e Bitot-it, kseroftalmi, keratit, ulçerë e kornesë), jepet doza e tretë pas 4–6 javësh. OBSH e rekomandon për të gjithë fëmijët me fruth në vendet me burime të kufizuara; CDC dhe AAP e rekomandojnë për fruthin e rëndë dhe atë kongjenital. Disa ekspertë e japin te të gjithë fëmijët me fruth, pavarësisht rëndesës[6,11].
Ribavirina (15–20 mg/kg/ditë nga goja, e ndarë në 2 doza, zakonisht 5–7 ditë) mund të konsiderohet për pneumoninë nga fruthi te foshnjat nën 12 muaj, te pacientët mbi 12 muaj që kanë nevojë për ventilim, dhe te pacientët imunokompromentuar. Të dhënat klinike janë të kufizuara[6].
Pacientët me dyshim për fruth vendosen menjëherë në dhomë të veçantë. Pacienti mban maskë; stafi mban respirator, pavarësisht statusit të imunitetit. Dhoma nuk përdoret 2 orë pasi pacienti është larguar. Rastet e dyshuara lajmërohen në IKShPK; për diagnozë merret tampon fyti ose nazofaringu për RT-PCR dhe serum për IgM (IgM mund të jetë negative ditën e parë të puçrrave)[6].
Vaksina MMR
Vaksina MMR mbron njëkohësisht nga fruthi, shytat (parotiti) dhe rubeola. Ajo përmban viruse të gjalla, por të dobësuara, që nuk e shkaktojnë sëmundjen. Kundër fruthit, mbron mbi 95% të fëmijëve[12,13]. Doza e dytë nuk është “përforcim”: ajo mbron ata pak fëmijë që nuk krijuan imunitet pas dozës së parë[12]. Gjatë një shpërthimi në Holandë, të pavaksinuarit kishin 224 herë më shumë gjasa të infektoheshin se të vaksinuarit[14].
| Kosovë | Shqipëri | |
|---|---|---|
| Doza e parë | 12–15 muajsh | 12 muajsh |
| Doza e dytë | 5–6 vjeç, para klasës së parë[3] | 5 vjeç[15] |
| Ku bëhet | Njësia e vaksinimit në QKMF të komunës | Qendra shëndetësore e zonës |
| Kosto | Falas | Falas |
| Mbulimi i fundit me dozën e parë | 82% (2025)[3] | 92% (2024)[4] |
Në Kosovë vaksinimi është i detyrueshëm me ligj, dhe fëmijët nuk mund të regjistrohen në kopsht apo shkollë pa vërtetim vaksinimi[16].
Fëmija im e ka humbur një dozë. Çfarë bëj?
Nuk ka nevojë të fillohet nga e para. Shkoni në QKMF me kartelën e vaksinimit dhe fëmija merr dozën që i mungon. Vaksinimi i vonuar (catch-up) bëhet në çdo moshë. Gjatë vitit 2026, mbi 4,000 fëmijë 2–5 vjeç në Kosovë janë vaksinuar në këtë mënyrë[17].
Mos e shtyni dozën e parë pas moshës 15 muajsh. Vonesa e lë fëmijën të pambrojtur më gjatë, dhe vaksinimi pas 15 muajsh lidhet me pak më shumë kriza nga temperatura pas vaksinës[18].
Gjatë shpërthimit, doza e dytë mund të jepet edhe para moshës 5–6 vjeç, me kusht që të kenë kaluar të paktën 28 ditë nga doza e parë dhe të dyja dozat të jepen pas moshës 12 muajsh. Pyesni mjekun e familjes nëse kjo vlen për fëmijën tuaj[12].
Po të rriturit?
Nëse nuk keni kartelë që tregon dy doza MMR dhe nuk keni kaluar fruth të konfirmuar, pyesni mjekun e familjes për vaksinim. Kjo vlen sidomos për punëtorët shëndetësorë, edukatorët, studentët dhe ata që udhëtojnë.
Kush nuk duhet ta bëjë
- Gratë shtatzëna (vaksinohen pas lindjes; shmangni shtatzëninë 28 ditë pas vaksinës)
- Personat me imunitet shumë të dobësuar: kimioterapi, leuçemi ose limfomë, transplant, HIV me imunitet të rënë rëndë, ilaçe biologjike si infliximab ose adalimumab
- Kush merr kortikosteroide në doza të larta (≥2 mg/kg ose ≥20 mg prednizon në ditë) për 14 ditë ose më shumë; vaksinohet të paktën 1 muaj pas ndërprerjes
- Kush ka pasur reaksion të rëndë alergjik (anafilaksi) ndaj një doze të mëparshme ose ndaj neomicinës apo xhelatinës[12]
Te fëmijët me sëmundje të moderuar ose të rëndë, vaksina shtyhet derisa të shërohen, përveç kur jepet pas kontaktit me fruth[12].
Këto nuk janë arsye për ta shtyrë vaksinën:
- Ftohje e lehtë, infeksion veshi ose diarre, me ose pa temperaturë
- Alergji ndaj vezëve (fëmija vaksinohet normalisht, pa teste paraprake)
- Një anëtar i familjes me imunitet të dobësuar (vaksina nuk kalon nga fëmija i vaksinuar te të tjerët, dhe fëmija i vaksinuar e mbron atë anëtar)
- Antibiotikë ose kortikosteroide në doza të ulëta, kremra apo sprej[12]
Efektet anësore
Efektet anësore janë më të shpeshta pas dozës së parë se pas së dytës, dhe shumica kalojnë vetë[12,13]:
| Efekti | Sa shpesh | Kur |
|---|---|---|
| Temperaturë mbi 39.4°C | 5–15 në 100 | 6–12 ditë pas vaksinës |
| Puçrra të lehta (nuk janë ngjitëse) | 5 në 100 | 1–2 javë pas |
| Nyje limfatike të fryra | 5 në 100 fëmijë | 1–2 javë pas |
| Dhimbje kyçesh | Rrallë te fëmijët; më shpesh te vajzat adoleshente | 1–3 javë pas |
| Kriza nga temperatura | 1 në 1,150–1,700 doza | 6–14 ditë pas; nuk shkaktojnë epilepsi |
| Rënie e trombociteve (ITP) | 1 në 40,000 doza | Brenda 6 javëve; zakonisht shërohet vetë |
Për krahasim, vetë fruthi shkakton rënie të trombociteve te 1 në 20,000 të sëmurë, dyfish më shpesh se vaksina[13]. Vaksina nuk shkakton encefalit: studimet me mbi 1 milion fëmijë nuk gjetën asnjë lidhje[13].
Nëse keni qenë në kontakt me dikë me fruth
Koha ka rëndësi. Telefononi mjekun e familjes menjëherë, jo pasi të shfaqen simptomat.
| Kush | Çfarë merr | Deri kur |
|---|---|---|
| Foshnjat 0–5 muaj | Imunoglobulinë në muskul (0.5 mL/kg, maksimumi 15 mL) | Brenda 6 ditëve |
| Foshnjat 6–11 muaj | Vaksina MMR (e preferuar); ose imunoglobulinë nëse kanë kaluar 72 orë | MMR brenda 72 orëve; imunoglobulina ditët 4–6 |
| Fëmijët mbi 12 muaj pa asnjë dozë | Vaksina MMR | Brenda 72 orëve |
| Fëmijët me vetëm një dozë | Doza e dytë e MMR, nëse kanë kaluar ≥28 ditë nga e para | Sa më shpejt |
| Gratë shtatzëna pa imunitet | Imunoglobulinë në venë (400 mg/kg); jo vaksinë | Brenda 6 ditëve |
| Personat me imunitet shumë të dobësuar | Imunoglobulinë në venë (400 mg/kg), pavarësisht vaksinave të mëparshme | Brenda 6 ditëve |
Vaksina pas kontaktit parandalon fruthin te rreth 3 në 4 fëmijë; imunoglobulina te 7–10 në 10. Edhe kur nuk e parandalon, sëmundja zakonisht kalon më lehtë[12,13].
Foshnjat 6–11 muajsh që marrin MMR pas kontaktit duhet t’i marrin përsëri dy dozat e rregullta pas moshës 12 muajsh. Pas imunoglobulinës, vaksina MMR shtyhet 6 muaj, sepse antitrupat e gatshëm e pengojnë vaksinën të veprojë[12].
Sa kohë duhet qëndruar në shtëpi pas kontaktit (për personat pa imunitet):
- Nëse ka marrë MMR brenda 72 orëve: nuk ka nevojë për karantinë në shtëpi, por mos shkoni në spital apo ambulancë pa lajmëruar, për 21 ditë.
- Nëse ka marrë imunoglobulinë: 28 ditë, sepse imunoglobulina mund ta zgjasë periudhën e inkubacionit.
- Nëse nuk ka marrë asgjë: 21 ditë nga kontakti i fundit. Vaksina jepet pas kësaj periudhe, për mbrojtje në të ardhmen.
- Kush ka pasur një dozë MMR më parë: nuk ka nevojë për karantinë; merr dozën e dytë.
Gjatë kësaj kohe vëzhgoni për temperaturë, kollë, sy të kuq ose puçrra, dhe telefononi mjekun para se të shkoni nëse shfaqen[12].
Mitet më të shpeshta
“Vaksina MMR shkakton autizëm.” Jo. Studimi i vitit 1998 që e pretendoi këtë u tërhoq nga revista, dhe autori i humbi licencën e mjekut për shkak të mashtrimit[19]. Që atëherë, dhjetëra studime nuk kanë gjetur asnjë lidhje. Në Danimarkë, mes mbi 500,000 fëmijëve, autizmi ishte njësoj i shpeshtë te të vaksinuarit dhe te të pavaksinuarit[20]. Në SHBA, mes rreth 95,000 fëmijëve, nuk u gjet lidhje as te fëmijët që kishin vëlla ose motër me autizëm, pra te ata që rrezikohen më shumë[21].
Studimi më i madh deri tani, i publikuar në korrik 2026, ndoqi mbi 2.5 milionë fëmijë amerikanë deri në moshën 8 vjeç. Fëmijët që morën dozën e parë MMR mes 11.5 dhe 24 muajsh nuk kishin rrezik më të lartë për autizëm se ata që ende s’e kishin marrë (raporti i rrezikut 0.97). I njëjti rezultat doli në çdo grup moshe. Studimi u ndërtua posaçërisht për të shmangur gabimin që prindërit e fëmijëve me shenja të hershme mund ta shtyjnë vaksinën[22].
Konfuzioni lind sepse vaksina jepet në moshën kur prindërit zakonisht vërejnë shenjat e para të autizmit. Në fakt, rubeola gjatë shtatzënisë është shkak i njohur i autizmit te foshnja, dhe vaksina MMR e parandalon pikërisht atë[12,23].
“Fruthi është sëmundje e lehtë fëmijërie.” Për shumicën kalon, por rreth 3 në 10 të sëmurë kanë komplikime dhe 1–3 në 1,000 vdesin edhe me kujdes të mirë shëndetësor[6,8]. Nuk dihet paraprakisht se cili fëmijë do ta kalojë rëndë.
“Imuniteti natyral është më i mirë.” Fruthi të lë imunitet ndaj fruthit, por me çmimin e rrezikut të komplikimeve dhe të dobësimit të imunitetit ndaj sëmundjeve të tjera. Vaksina jep mbrojtje shumë të fortë pa këto rreziqe, dhe programet e vaksinimit kundër fruthit janë shoqëruar me më pak vdekje fëmijësh edhe nga infeksione të tjera[12].
“Nëse të tjerët janë të vaksinuar, fëmija im është i mbrojtur.” Kjo funksionon vetëm kur mbi 95% janë të vaksinuar. Me 82% në Kosovë, virusi gjen mjaft fëmijë të pambrojtur për t’u përhapur, siç tregojnë 242 rastet e këtij viti[1,5].
“Antibiotikët ose vitaminat e shërojnë fruthin.” Antibiotikët nuk veprojnë kundër viruseve. Vitamina A ndihmon fëmijët e sëmurë, por nuk e parandalon infeksionin[6].
Referencat
Rishikuar më 30 tetor 2026. Shifrat e rasteve përditësohen çdo javë nga IKShPK.
- Telegrafi. 242 raste me fruth në Kosovë që nga prilli, 18 raste të reja brenda një jave – IKShPK-ja apelon për vaksinim [Internet]. 2026 Oct 26 [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://telegrafi.com/242-raste-me-fruth-ne-kosove-qe-nga-prilli-18-raste-te-reja-brenda-nje-jave-ikshpk-ja-apelon-per-vaksinim/
- Telegrafi. IKShPK: 137 raste të konfirmuara me fruth në Kosovë, 25 të reja vetëm këtë javë [Internet]. 2026 Aug [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://telegrafi.com/ikshpk-137-raste-te-konfirmuara-me-fruth-ne-kosove-25-te-reja-vetem-kete-jave/
- Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës. Raport vjetor i vaksinimit 2025. Prishtinë: IKShPK; 2026 Feb [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://ikshpk.rks-gov.net/wp-content/uploads/2026/03/Raporti-vjetor-i-vaksinimit-2025-12.02.2026-final.pdf
- Shqiptarja.com. Vaksina e fruthit, lidhje me autizmin? Epidemiologia Rovena Daja: mosvaksinimi rrezikon fëmijët [Internet]. 2025 [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://shqiptarja.com/lajm/vaksina-e-fruthit-lidhje-me-autizmin-mjeket-e-pavertete-epidemiologia-roveja-daja-mosvaksinimi-rrezikon-femijet
- Gans H, Maldonado YA. Measles: epidemiology and transmission. In: Hirsch MS, Kaplan SL, Bogorodskaya M, editors. UpToDate [Internet]. Waltham (MA): UpToDate Inc.; 2026 [updated 2026 Oct 8; cited 2026 Oct 30].
- Gans H, Maldonado YA. Measles: clinical manifestations, diagnosis, treatment, and prevention. In: Hirsch MS, Kaplan SL, Bogorodskaya M, editors. UpToDate [Internet]. Waltham (MA): UpToDate Inc.; 2026 [updated 2026 Sep 30; cited 2026 Oct 30].
- Wendorf KA, Winter K, Zipprich J, et al. Subacute sclerosing panencephalitis: the devastating measles complication that might be more common than previously estimated. Clin Infect Dis. 2017;65:226-32.
- Gastañaduy P, Haber P, et al. Measles. In: Hall E, Wodi AP, Hamborsky J, Morelli V, Schillie S, editors. Epidemiology and prevention of vaccine-preventable diseases (The Pink Book). 14th ed. Washington (DC): Public Health Foundation; 2021.
- Mina MJ, Kula T, Leng Y, et al. Measles virus infection diminishes preexisting antibodies that offer protection from other pathogens. Science. 2019;366:599-606.
- Mina MJ, Metcalf CJ, de Swart RL, et al. Long-term measles-induced immunomodulation increases overall childhood infectious disease mortality. Science. 2015;348:694-9.
- World Health Organization. Guide for clinical case management and infection prevention and control during a measles outbreak. Geneva: WHO; 2020.
- Boom JA. Measles, mumps, and rubella immunization in infants, children, and adolescents. In: Duryea TK, Edwards MS, Bogorodskaya M, editors. UpToDate [Internet]. Waltham (MA): UpToDate Inc.; 2026 [updated 2026 Aug 11; cited 2026 Oct 30].
- Di Pietrantonj C, Rivetti A, Marchione P, et al. Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children. Cochrane Database Syst Rev. 2021;11:CD004407.
- van den Hof S, Conyn-van Spaendonck MA, van Steenbergen JE. Measles epidemic in the Netherlands, 1999–2000. J Infect Dis. 2002;186:1483-6.
- Instituti i Shëndetit Publik. Fruthi – çfarë duhet të dini [Internet]. Tiranë: ISHP; 2024 [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://www.ishp.gov.al/wp-content/uploads/2024/02/FAQ-measles.materials.alb_.rev-10.pdf
- Telegrafi. Dhjetë raste të fruthit në Kosovë, rritet interesimi për vaksinim të fëmijëve [Internet]. 2026 May [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://telegrafi.com/dhjete-raste-te-fruthit-ne-kosove-rritet-interesimi-per-vaksinim-te-femijeve/
- Korrekt Press. 18 raste të reja me fruth gjatë javës së fundit, IKShPK rikujton se vaksinimi është masa kryesore për parandalimin e tij [Internet]. 2026 Oct 26 [cited 2026 Oct 30]. Available from: https://www.korrektpress.net/18-raste-te-reja-me-fruth-gjate-javes-se-fundit-ikshpk-e-rikujton-se-vaksinimi-eshte-masa-e-kryesore-per-parandalimin-e-tij/
- Rowhani-Rahbar A, Fireman B, Lewis E, et al. Effect of age on the risk of fever and seizures following immunization with measles-containing vaccines in children. JAMA Pediatr. 2013;167:1111-7.
- The Editors of The Lancet. Retraction—Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive developmental disorder in children. Lancet. 2010;375:445.
- Madsen KM, Hviid A, Vestergaard M, et al. A population-based study of measles, mumps, and rubella vaccination and autism. N Engl J Med. 2002;347:1477-82.
- Jain A, Marshall J, Buikema A, et al. Autism occurrence by MMR vaccine status among US children with older siblings with and without autism. JAMA. 2015;313:1534-40.
- Burstain TL, Jacques D, Burstain JM. Association between first MMR vaccination before age 2 years and childhood autism in a U.S. EHR cohort of 2.5 million children. Pediatr Infect Dis J. 2026 Jul 28. doi:10.1097/INF.0000000000005349. PMID: 42520244.
- Chess S, Fernandez P, Korn S. Behavioral consequences of congenital rubella. J Pediatr. 1978;93:699-703.
Informacioni i dhënë këtu nuk duhet përdorur gjatë ndonjë urgjence mjekësore ose për diagnostikimin apo trajtimin e ndonjë gjendjeje mjekësore. Një profesionist i licensuar mjekësor duhet të konsultohet për diagnostikimin dhe trajtimin e çdo dhe të gjitha kushteve mjekësore. Lidhjet me sajte të tjera jepen vetëm për informacion - ato nuk përbëjnë aprovime të atyre sajteve të tjera. Nuk bëhet asnjë garanci e çfarëdo lloji, as e shprehur dhe as e nënkuptuar, sa i përket saktësisë, besueshmërisë, kohës ose korrektësisë së ndonjë përkthimi të bërë nga një shërbim i palës së tretë i informacionit të dhënë këtu në ndonjë gjuhë tjetër.
